Op 26 december 2004 werden maar liefst tien verschillende landen getroffen door het destructieve geweld van de tsunami in de Indische Oceaan. Meer dan 226.000 mensen verloren het leven en verschillende honderdduizenden mensen raakten ontheemd. Een wereldwijde hulpstroom kwam op gang, waarmee de aanzet gegeven werd voor één van de grootste humanitaire operaties.
Noodhulp
De Internationale Rode Kruis en Rode Halve Maanbeweging was één van de voorname actoren bij zowel de nood- als de rehabilitatiefase. Dankzij haar aanwezigheid en de paraatheid van haar vrijwilligers in de getroffen landen, kon er tijdens de eerste uren en dagen na de ramp onmiddellijke bijstand geboden worden aan slachtoffers. Met de medewerking van de andere Nationale Rode Kruisverenigingen kon tijdens de noodfase hulp verleend worden aan ruim 1.7 miljoen mensen. Aan hen werd toegang gegeven tot zuiver water, basisgezondheidszorg, voedsel en tijdelijk onderdak. Ruim 30.000 vrijwilligers en honderden afgevaardigden uit meer dan 40 verschillende landen waren tot op heden betrokken bij de operatie.
Een beschrijving met details van de noodhulp zowel als van de rehabilitatieprogramma’s van het Internationale Rode Kruis na de tsunami, onder meer in de publicatie “Tsunami 5-year progress report 2004-2009”, is beschikbaar op de website van de Internationale Federatie van Rode Kruis en Rode Halve Maanverenigingen: www.ifrc.org.
Rode Kruis-Vlaanderen en noodhulp
Ook Rode Kruis-Vlaanderen leverde zijn bijdrage aan deze grote operatie. Bijna 400 ton hulpgoederen (waaronder tenten, jerrycans, plastic zeilen, keukensets, lakens en generatoren) werden verzonden naar Sri Lanka, Indonesië en de Malediven in de eerste weken na de ramp. Ook waren binnen 48 uur 2 logistieke experts van Rode Kruis-Vlaanderen ter plaatse om de luchthavenbehandeling, de opslag en het transport van gezonden goederen mee te organiseren. Verder maakte Rode Kruis-Vlaanderen na de ramp 1.100.000 EUR over aan de Internationale Federatie van Rode Kruis- en Rode Halvemaanverenigingen, zodat deze op efficiënte wijze noodhulp kon verlenen in de hele getroffen regio. Hiernaast werd 50.000 EUR overgemaakt aan de Internationale Federatie om de eerste nood te lenigen in Somalië.
Zoals op bijgaande “Financiële Planning Tsunami Operatie” te zien is, besteedde Rode Kruis-Vlaanderen in de noodhulpfase in totaal Euro 2,663 miljoen, wat 20 % zal vertegenwoordigen van het geheel van de fondsen die tegen 2010 zullen besteed zijn aan de tsunami operatie op het terrein.
Rehabilitatie - stand van zaken
Naast het bieden van noodhulp verzorgde de Internationale Rode Kruisbeweging een hele waaier aan rehabilitatieprojecten in de getroffen regio. Teneinde de coördinatie en efficiëntie van hulpverlening te verhogen werken de verschillende Rode Kruispartners op diverse wijzen samen. Niet alleen bestaan er overkoepelende overlegorganen (zowel op technisch als organisatorisch vlak), maar tevens wordt ook voor de concrete uitvoering van projecten op mekaars expertise of aanwezigheid op het terrein gerekend. Zo steunde Rode Kruis-Vlaanderen financieel projecten die door haar Franstalige collega’s en het Duitse Rode Kruis in Sri Lanka geïmplementeerd werden. Andersom werden bepaalde van onze eigen projecten in dat land mee gefinancierd door het Nederlandse en Duitse Rode Kruis.
Binnen de Rode Kruisbeweging werd tot op 30 september 2009 voor ongeveer 2.016 miljoen euro aan inkomsten ontvangen. Hiervan waren 83 % (of ongeveer 1.650 miljoen euro) besteed ten voordele van ruim 4,8 miljoen mensen in de verschillende getroffen landen, met nieuwe of heropgebouwde huizen, betere watervoorziening en afvalverwerking, betere bestaanszekerheid voor gezinnen, betere gezondheidszorg etc.
97% van de voorziene huizen zijn gebouwd of in opbouw (van de geplande 58.979 huizen waren er eind september 2009 51.395 afgewerkt en 7.584 in opbouw). Ook werden ruim 21.000 tijdelijke woningen en ruim 450 scholen en ziekenhuizen gebouwd.
De centrale doelstelling van de gehele Rode Kruisbeweging in de regio’s getroffen door de tsunami was om de lokale gemeenschappen te ondersteunen in de wederopbouw en ontwikkeling van hun eigen levens zodat ze beter bestand zijn tegen toekomstige bedreigingen zoals rampen, de gevolgen van klimaatsverandering, ziektes, gewapend conflict of de snel stijgende kosten van voedsel en brandstof.
Bij het overhandigen van de heropbouwprojecten wijzigde de klemtoon van de Rode Kruisoperatie van wederopbouw naar lange termijn ontwikkeling, ondersteund door een versterkte plaatselijke Rode Kruiswerking.
Tegen eind 2009 zal naar verwachting 90% van de wereldwijd beschikbare middelen van het Rode Kruis besteed zijn.
Voor meer informatie: zie het “Tsunami 5-year progress report 2004-2009” op www.ifrc.org.
Kwaliteit en duurzaamheid
Het Rode Kruis werkt samen met de getroffen gemeenschappen om tegemoet te komen aan hun bredere humanitaire noden. Dit betekent dat naast het voorzien van tijdelijk onderdak en permanente woningen ook gewerkt werd aan een betere toegang tot gezondheidszorg en zuiver water. Mensen werden eveneens gesteund in het versterken van hun bestaanszekerheid en in het omgaan met emotionele littekens die de tsunami heeft nagelaten.
Het ging kortom niet louter om het bouwen van huizen, maar om het heropbouwen van gemeenschappen. Bij het bouwen, wilden we er bovendien voor zorgen dat we de zaken beter opbouwen dan voorheen (“Building Back Better”). Het was met andere woorden niet alleen een kwestie van aantallen huizen, scholen of ziekenhuizen, maar het ging om kwaliteitsvolle rehabilitatie. Hulporganisaties hebben de verantwoordelijkheid op een duurzame wijze ondersteuning te bieden, zodat de effecten ook op langere termijn aanwezig zijn. Het garanderen van kwaliteit vergde weliswaar een weldoordachte planning en bijgevolg ook de nodige tijd.
Rode Kruis-Vlaanderen en rehabilitatie
Ook op het vlak van rehabilitatie voerde Rode Kruis-Vlaanderen een aantal projecten uit in Sri Lanka, Indonesië en Somalië in samenspraak met de Rode Kruisverenigingen van die landen en overeenkomstig een vooraf met de Internationale Rode Kruispartners afgesproken strategie.
Het plan daartoe werd reeds aangenomen door de Raad van Bestuur van Rode Kruis-Vlaanderen in april 2005. Voor rehabilitatie was per 31 maart 2009 Euro 9,772 miljoen besteed, of 93 % van de totale geplande bestedingen voor rehabilitatie op het terrein.
Overzicht van de woningen gebouwd/heropgebouwd:
Land Afgewerkt
Sri Lanka 685
* uitvoering door RK-Vlaanderen 398
* financiering door RK-Vlaanderen 287
Indonesië
* in samenwerking met NL RK 548
TOTAAL 1233
Sri Lanka
1. In Sri Lanka zijn alle woningen overhandigd die Rode Kruis-Vlaanderen er via eigen projecten heeft gebouwd. Rode Kruis-Vlaanderen zorgde zelf voor het bouwen van 131 nieuwe woningen en voor het heropbouwen en herstellen van 267 woningen. Na de voltooiing van een eerste site van 51 huizen in februari 2007, werden de overige huizen overhandigd in september 2007. Bijkomende partners in dit project waren het Amerikaanse, het Duitse en het Nederlandse Rode Kruis.
De sites van de nieuwe woningen werden ook van de nodige infrastructuur voorzien. Naast het nivelleren van de site, het voorzien van aan- en afvoer van water en aansluiting van de woningen op het elektriciteitsnet, werden ook wegen op de sites aangelegd.
Wat de reconstructie van woningen betreft, is het zo dat de begunstigden hier zelf voor in stonden. Rode Kruis-Vlaanderen zorgde voor de financiële middelen, alsook de technische ondersteuning en opvolging. De begunstigden volgden verschillende workshops zodat ze in staat waren om het werk van de plaatselijke aannemers die ze zelf onder de arm namen op te volgen. Hierdoor werden ze zelf de beheerders van hun eigen ‘project’, al konden ze daarbij rekenen op de expertise van een afgevaardigde en plaatselijke architect. Een groot deel onder hen koos er zelfs voor de bouwwerken zelf uit te voeren. De dagelijkse opvolging van de vorderingen werd door lokale architecten verzekerd.Verder werden per gemeenschap twee-wekelijkse tot wekelijkse overlegvergaderingen georganiseerd. Hier werden enerzijds ervaren problemen besproken en oplossingen gezocht, maar anderzijds werden ook laagdrempelige opleidingen gegeven inzake verschillende bouwthema’s. Op deze wijze werd een continue kwaliteitsopvolging tijdens het hele bouwproces gegarandeerd.
2. Verder financierde Rode Kruis-Vlaanderen de constructie van 287 woningen die gebouwd werden door partnerorganisaties . Ook werden financiële middelen geschonken aan een plaatselijke NGO in het kader van een ruim reconstructieproject aan de zuidkust van Sri Lanka.
3. Ook verzorgde Rode Kruis-Vlaanderen de rehabilitatie van twee ziekenhuizen en ondersteunt het nog tot eind 2008 twee plaatselijke districtsafdelingen bij hun verdere ontwikkeling en bij het verder uitbouwen van hun eerstehulpactiviteiten.
Beide ziekenhuizen werden inmiddels overhandigd.
Het eerstehulpproject ondersteunde 2 plaatselijke afdelingen bij het houden van bijna maandelijkse eerstehulpcursussen, evenals zesmaandelijkse cursussen voor gevorderden en een jaarlijkse opleiding voor lesgevers. Hiernaast werd ook nieuw eerstehulpmateriaal aangekocht en werden middelen voorzien waarmee de afdelingen eerste hulp kunnen bieden op lokale (religieuze) festivals.
Qua capaciteitsopbouw werden verschillende trainingen voorzien voor de afdelingsmedewerkers, waaronder een cursus Engels, computervaardigheid, management, financiën, evenals geschiedenis en principes van de Rode Kruisbeweging. Ook werd per afdeling een jeugdcentrum ondersteund waar plaatselijke jongeren naast allerhande activiteiten ook konden deelnemen aan computerles en Engelse les. Verder werden de afdelingen ondersteund bij het ontwikkelen van inkomensgenererende activiteiten en werd materiële steun geleverd in de vorm van kantoormateriaal en een nieuw afdelingsgebouw.
4. In 2008 steunde Rode Kruis-Vlaanderen twee bijkomende projecten die uitgevoerd werden door partnerorganisaties.
Een eerste project omvatte de bouw van een ziekenhuis in het district Ampara door het Duitse Rode Kruis. Het districtsziekenhuis werd er volledig vernield door de tsunami. Een tijdelijk ziekenhuis werd ondergebracht in de vroegere bibliotheek maar kon aan de vraag van een gestegen aantal hulpvragers niet tegemoet komen. Het nieuwe ziekenhuis wordt meer landinwaarts gebouwd, om potentiële tsunami-schade in de toekomst te vermijden. De bouw zal eind 2009 voltooid zijn.
Daarnaast verleende Rode Kruis-Vlaanderen steun aan een livelihoods programma van het Internationale Rode Kruiscomité in het Oosten van Sri Lanka. Hierbij werd een 600-tal huishoudens ondersteund die lange tijd door het interne conflict ontheemd waren en die nu teruggekeerd zijn. Aan hen werden vismateriaal, kano’s en fietsen bezorgd, opdat ze terug zelf konden instaan voor hun levensonderhoud.
5. In de periode van midden 2008 tot eind 2009 liep een nationaal project om bedrijfseerstehulp van het Sri Lankaanse Rode Kruis te versterken. Nu de tsunami fondsen stilaan besteed zijn, wilden we onze partner ondersteunen om zijn eigen inkomsten te vergroten via één van haar kernactiviteiten, met name eerste hulp. Door het commercieel aanbieden van eerstehulpmateriaal en –cursussen kan het Sri Lankaanse Rode Kruis zelf een deel van zijn lopende kosten voor zijn eerstehulpactiviteiten dragen.
Indonesië
In Indonesië werkte Rode Kruis-Vlaanderen via het Nederlandse Rode Kruis aan een geïntegreerd rehabilitatieprogramma op het eiland Nias. Naast de constructie en/of het herstellen van 548 woningen, en het bouwen van 4 scholen met bijbehorende water- en sanitaire voorzieningen loopte eveneens een gezondheidsproject op Zuid-Nias. Dit laatste project richtte zich op de promotie van basisgezondheidszorg via bestaande gezondheidsposten en scholen in vijf dorpen.
Somalië
Tenslotte werkte Rode Kruis-Vlaanderen via het Duitse Rode Kruis om de werking van 8 gezondheidsposten in Somalië te verbeteren. Het ging om een programma voor geïntegreerde gezondheidszorg in Somaliland en Puntland. In de 8 gezondheidsposten kon de plaatselijke bevolking terecht voor consultaties, programma’s rond moeder- en kindzorg, vaccinaties en gezondheidseducatie.
Wat nog te doen 4,5 jaar na de ramp?
Inmiddels werden alle noodhulp en rehabilitatieprogramma’s afgerond.
In de periode 2010-2013 zullen de resterende middelen aangewend worden om een programma uit te voeren rond eerste hulp en om projecten op te zetten die de capaciteit voor hulpverlening bij rampen versterken.
Constructie van woningen in Sri Lanka: een hele uitdaging
Het bouwen van huizen na de tsunami ravage is vijf jaar later bijna afgerond. Ook Rode Kruis-Vlaanderen had bijna drie jaar nodig om haar eigen bouwprojecten te voltooien. Een aantal organisaties zijn nu hun bouwactiviteiten aan het afronden. Veel mensen vragen zich af hoe dit mogelijk is.
Het spreekt voor zich dat elke dag dat getroffen families op een huis moeten wachten er één te veel is. Helaas vergt de organisatie van het bouwen van een dergelijke hoeveelheid woningen de nodige tijd, vooral als men de woningen van de nodige kwaliteit wil voorzien. Mensen hebben niets aan een woning die na een aantal jaren reeds slijtage en tekortkomingen begint te vertonen.
De tsunami beschadigde of vernielde in Sri Lanka maar liefst 98.000 woningen. Meer dan 516.150 mensen werden dakloos. Ervaring leert dat het bouwen van permanente woningen op een dergelijke schaal minstens twee tot drie jaar vergt. Bij voorgaande grootschalige rampen, zoals Kobe (’95), Turkije (’99) en Gujarat (’01) duurde het ook 7 tot 12 maanden vooraleer de eigenlijke reconstructie van start kon gaan.
Vóór de tsunami werden in Sri Lanka gemiddeld zo’n 6.000 huizen gebouwd. Nu dienden plots ruim 16 keer zoveel woningen gebouwd te worden. Dit betekende een grote uitdaging voor de Sri Lankaanse ruimtelijke ordening. Niet alleen stegen prijzen van architecten, aannemers en bouwvakkers, maar ook de beschikbaarheid en de kostprijs van het bouwmateriaal werd een probleem.
Eveneens stelde de overheid onmiddellijk na de tsunami een bufferzone in van 100 tot 200 meter langsheen de Sri Lankaanse kust. Hierbinnen mochten geen huizen herbouwd worden om de schade bij rampen in de toekomst te beperken. Hoewel het op zich een goede maatregel betrof, creëerde dit wel de bijkomende uitdaging om voor een aanzienlijke bevolkingsgroep een nieuwe woonplaats te zoeken. Los van de grootschalige constructie van huizen, moest men ook naar veel bouwgrond op zoek.
Gezien het beperkte aanbod van goede bouwgrond in de dichtbevolkte kustregio, was dit geen eenvoudige zaak. Bovendien vochten eigenaars van gronden onteigening vaak tot in de hoogste graad van beroep aan, wat een verdere vertraging met zich mee bracht. Rode Kruis-Vlaanderen werd voor haar drie sites met maar liefst evenveel rechtszaken (indirect) geconfronteerd. Het gevolg was een gerechtelijk bevel tot stilleggen van de werken. Voor één van onze sites leverde dit zelfs meer dan een maand achterstand op.
Door de grote vraag naar bouwgrond, bleken de beschikbare gronden vaak van inferieure kwaliteit. Vaak ging het om erg hellende stukken grond met grote vochtigheid en een slechte bereikbaarheid.
Het instellen van de bufferzone betekende ook dat heel wat gezinnen dienden te verhuizen naar een nieuwe locatie, vaak een heel eind landinwaarts en ver verwijderd van de zee waar ze voor hun levensonderhoud van afhankelijk zijn. Bovendien werden hierdoor nieuwe gemeenschappen gecreëerd, soms zonder al te veel rekening te houden met de etnische of religieuze achtergrond van de mensen.
In 2006 werd de bufferzone opnieuw verkleind tot de meer realistische veiligheidsmarge van enkele tientallen meters. Hierdoor werd het voor veel kustbewoners alsnog mogelijk hun vernielde woning te herstellen of opnieuw op te bouwen. Op zich weerom een positieve zaak; mensen konden dichter bij de zee (hun bron van inkomsten) blijven wonen, waardoor minder nieuwe bouwgronden nodig waren. Langs de andere kant werd hierdoor een ingrijpende herschikking noodzakelijk van de lijsten met begunstigden.
De plaatselijke overheden stonden immers in voor het bijhouden van lijsten met getroffen gezinnen en voor het toewijzen van deze begunstigden aan constructieprojecten. De aanpassing van de bufferzone betekende een nieuwe herziening van de toewijzingsprocedure. Heel wat gezinnen die aanvankelijk in aanmerking kwamen voor een nieuwe woning, moesten op een andere lijst geplaatst worden voor steun bij de reconstructie van hun woning.
Bijkomend probleem was dat begunstigden die op een lijst voor een nieuwe bouwsite staan, niet altijd van plan waren te verhuizen. Het grote aantal hulporganisaties in de regio zorgde ervoor dat kandidaat-begunstigden zich bij meerdere organisaties aanmelden, in de hoop zo ofwel de beste deal (het beste huis) of zelfs meer dan één huis te bekomen. Door een goede samenwerking met de lokale en internationale organisaties die ter plaatse aanwezig waren, probeerde Rode Kruis-Vlaanderen hier het hoofd aan te bieden.
Ook de opgegeven samenstelling van het gezin correspondeerde in vele gevallen niet met de realiteit. Het beleid van de overheid stelde als regel ‘een huis voor een huis’, wat betekende dat niet naar de grootte of het inkomen van het gezin gekeken werd maar uitsluitend naar het bezit van een beschadigde woning. Regelmatig probeerden gezinsleden die voorheen onder één dak woonden, toch meerdere nieuwe huizen in de wacht te slepen door zich afzonderlijk aan te melden, door onbestaande huizen te verzinnen, etc. Dit alles maakte een grondige technische, administratieve en sociale controle van lijsten met begunstigden voor de projecten noodzakelijk, evenals een actieve bemiddeling bij lokale overheden.
Intussen werden alle huizen (van zowel de nieuwe constructie als de reconstructie) die door Rode Kruis-Vlaanderen gebouwd worden, afgewerkt. Het was een lange rit met veel voorbereidend werk, overleg, oponthoud en geleidelijke realisaties. Voor 398 gezinnen kwam er aan het inwonen bij familie en kennissen of het verblijven in tijdelijke kampen in 2007 een einde.
Financieel plaatje
Op bijgaande tabel “Financiële Planning Tsunami Operatie” zijn de totale ontvangsten vermeld evenals de reële uitgaven tot en met maart 2009 en de nog geplande bestedingen tot 2010 wanneer het totaal van de 13.956.387 Euro ontvangsten van Rode Kruis-Vlaanderen zullen besteed zijn volgens het daartoe door de Raad van Bestuur aangenomen plan.
Inkomsten
Het gros van die ontvangsten verkreeg Rode Kruis-Vlaanderen via het Consortium Tsunami 1212 vzw waarvan het tot eind 2005 lid was. Het merendeel van de ontvangsten vonden uiteraard plaats vlak na de ramp, eind 2004 en tijdens de eerste maanden van 2005. In 2006 ontvingen we 944.000 € als saldo van de 12-12 actie van het Consortium voor Noodhulpoperaties; de overige inkomsten zijn een eerste bijdrage van het Nederlandse, Amerikaanse en Duitse Rode Kruis aan de bouwprojecten van Rode Kruis-Vlaanderen in Sri Lanka. In 2007 en 2008 ontvingen we ten slotte van onze zusterverenigingen het saldo voor deze projecten.
Uitgaven
Rode Kruis-Vlaanderen heeft per 31 maart 2009 94% van de totale inkomsten besteed. De rehabilitatie van beschadigde huizen en ziekenhuizen en bouw van nieuwe woningen vormt het grootste deel van de totale uitgaven (>73%).
Controle
In het kader van het consortium die de publieke fondsen gezamenlijk heeft verworven en vervolgens verdeeld onder de ledenorganisaties, heeft Rode Kruis-Vlaanderen een aantal transparantieverplichtingen onderschreven die het totnogtoe scrupuleus heeft nagekomen. Het betreft hier een verplichting tot publicatie van een exhaustief narratief verslag, specifieke gedeeltelijke balans en jaarrekening, voorstelling van de kosten en bestemming van de interesten, verantwoording van de engagementen/schulden op korte en lange termijn gesteund op meerjarige plannen en projectfiches met budgetten en uitvoeringstermijnen, eventuele provisies, waarderingsregels en afschrijvingen, regels i.v.m. wisselkoersvariaties en interne controlemechanismen. De firma Ernst § Young werd door het Consortium aangesteld om de audit te verrichten op de nakoming van deze verplichtingen. De rapporten van de leden van het consortium, inclusief dat van Rode Kruis-Vlaanderen (2004-05), evenals het rapport van de auditeur werden door het Consortium worden gepubliceerd op haar website www.1212.be.
Bovendien wordt de boekhouding van Rode Kruis-Vlaanderen Internationaal vzw onderworpen aan de jaarlijkse audit van de revisoren. Tot 2007 was dit eveneens Ernst § Young. Sinds 2008 zijn VMB de revisoren die de jaarlijkse audit uitvoeren.
Op hun beurt worden de uitgaven die via de Federatie en de Nationale Rode Kruisverenigingen in de betrokken landen opgenomen in een audit van de respectievelijke partners.
Tenslotte, in de context van het Internationale Rode Kruis, heeft het hoofdaandeel van het rehabilitatieprogramma van Rode Kruis-Vlaanderen in Sri Lanka voorwerp uitgemaakt van een “real-time” evaluatie (www.ifrc.org) die het ons toeliet om nog tijdens het project verbeteringen aan te brengen om maximaal rekening te houden met de noden van de toekomstige bewoners, m.n. de door de tsunami getroffen families.
Meer informatie
Voor meer informatie over de tsunami operatie kan men terecht bij Rode Kruis-Vlaanderen Internationaal: Internationale@rodekruis.be of op het telefoonnummer 015/443535.